SELECT MENU

Những hành vi bất hợp lý của nhà đầu tư cá nhân, phần 2: những đánh giá thiên vị

Lượt xem: 121 - Ngày:

Những đánh giá thiên vị

Hàng ngày tôi gặp các nhà đầu tư tin rằng họ có thể “kiểm soát” kết quả đầu tư của mình. Thực tế, những người lập biểu tin rằng họ có thể đoán trước giá cổ phiếu dựa trên các mức giá trong quá khứ.

Larry Swedroe, tác giả cuốn Rational Investing in Irrational Times (Đầu tư hợp lý trong thời điểm bất hợp lý), đã đưa ra một bằng chứng tuyệt vời cho thấy những cơ hội nóng diễn ra với tần suất thường xuyên đ|ng kinh ngạc.

Ảnh minh họa: Lifehack

Năm nào, vị giảng viên môn thống kê học cũng bắt đầu bài giảng bằng cách yêu cầu từng sinh viên đoán kết quả của hàng trăm lần tung đồng xu tưởng tượng. Sau đó, một sinh viên sẽ đứng lên để búng một đồng xu thật và ghi lại kết quả. Rồi vị giảng viên rời lớp học và trở lại sau 15 phút để nhận các bảng kết quả để sẵn trên bàn. Bà tuyên bố với cả lớp là sẽ tìm ra bảng báo cáo thực trong số 30 bảng báo cáo trên chỉ sau một lần đoán. Và giảng viên này đã khiến cả lớp phải ngạc nhiên. Làm thế nào để đoán đúng? Bà biết rằng báo cáo chứa chuỗi dài nhất với những lần sấp (S) hoặc ngửa (N) liên tiếp rất có khả năng là kết quả của lần tung đồng xu thật sự. Lý do là, với câu hỏi: Kết quả nào sau đây có khả năng xảy ra nhiều hơn: SSSSSNNNNN hay SNSNSNSNSN?”, đa số sinh viên thường chọn kết quả có tính ”ngẫu nhiên hơn” mặc dù các phương pháp thống kê đã chỉ ra cả hai kết quả đều có khả năng xảy ra như nhau. Do vậy, họ thường viết ra các kết quả tưởng tượng trông có vẻ ngẫu nhiên SSNNSNSNN thay vì SSSNNNSSSS.

Ngoại trừ định hướng tích cực dài hạn của thị trường chứng khoán, các chuỗi bao gồm những khoản lợi nhuận lớn thường không kéo dài – theo sau chúng, thường là những khoản lợi nhuận thấp hơn. Luôn có một sự đảo ngược ở mức trung bình. Tương tự, luật sức hút tài chính cũng cótác dụng ngược chiều. Ít nhất trong thị trường chứng khoán nói chung, những cổ phiếu sụt giá cuối cùng sẽ tăng. Tuy nhiên, mọi người thường cho rằng thị trường phát triển mạnh mẽ một cách bất thường sẽ ngày càng tốt lên trong khi thị trường tụt dốc bất thường sẽ ngày càng tệ đi.

Từ lâu, các nhà tâm lý từ lâu đã phát hiện ra một xu hướng thường thấy ở các cá nhân ảo tưởng rằng họ có khả năng kiểm soát những tình huống mà trên thực tế sự kiểm soát đó không hề tồn tại. Trong một nghiên cứu, các đối tượng tham gia ngồi trước máy tính với một đường thẳng nằm ngang chia đôi màn hình và một quả bóng dao động ngẫu nhiên giữa hai nửa. Các đối tượng nghiên cứu này được trao một công cụ để sử dụng nhằm di chuyển quả bóng đi lên, nhưng cũng được cảnh báo rằng những cú va chạm ngẫu nhiên sẽ ảnh hưởng đến quả bóng, do đó họ không thể kiểm soát chúng hoàn toàn. Tiếp theo, các đối tượng được yêu cầu chơi một trò khác với mục đích giữ quả bóng nằm ở nửa trên màn hình càng lâu càng tốt. Trong trò chơi thứ nhất của thí nghiệm, thiết bị không hề kết nối, nên người chơi hoàn toàn không thể kiếm soát được hướng đi của quả bóng. Tuy nhiên, khi được hỏi, họ vẫn tin rằng mình kiểm soát phần lớn hướng sự vận động của quả bóng. (Những người duy nhất không bị ảnh hưởng bởi ảo tưởng này thì lại từng bị chẩn đoán là suy nhược trầm trọng).

Trong thí nghiệm khác, một trò chơi xổ số được thực hiện trên hai bộ ảnh thẻ các cầu thủ giống nhau. Bộ thứ nhất được đặt trong một chiếc thùng để chọn ra một thẻ ngẫu nhiên. Bộ còn lại được chia cho những người tham gia. Một nửa trong số này có quyền chọn thẻ, trong khi nửa kia thì không, người thắng là người giữ thẻ khớp với thẻ được lựa chọn ngẫu nhiên. Mỗi người sau đó lại được thông báo rằng, sau khi tất cả các thẻ đã được chia, có một người chơi mới muốn mua lại thẻ. Người tham gia đối mặt với sự lựa chọn – bán thẻ của anh ta với mức giá thương thảo hoặc giữ lại với hy vọng sẽ thắng. Rõ ràng, mỗi chiếc thẻ đều có cơ hội chiến thắng như nhau. Tuy nhiên, mức giá mà người chơi được chọn thẻ sẵn sàng bán thường cao hơn so với những người được đưa thẻ. Sự sáng suốt của người mua xổ số dẫn tới quyết định chọn số, tuy nhiên, chỉ có sự may mắn mới quyết định ai là người thắng cuộc.

Chính sự ảo tưởng về quyền kiểm soát này có thể khiến nhà đầu tư định giá quá cao một cổ phiếu đang mất giá trong danh mục của họ. Nó cũng khiến nhà đầu tư nhìn thấy một xu hướng không tồn tại hoặc làm cho anh ta tin rằng có thể tìm ra một mô hình giá cổ phiếu có thể dự đoán mức giá tương lai. Thực tế, bất chấp những nỗ lực lớn nhằm ngăn cản một số hình thái dự đoán từ các dữ liệu giá cổ phiếu, sự phát triển của giá cổ phiếu từ giai đoạn này sang giai đoạn khác rất gần với bước đi ngẫu nhiên, khi mà giá thay thổi trong tương lai hầu như không liên quan đến những thay đổi trong quá khứ.Những thiên kiến trong đánh giá được kết hợp với xu hướng sử dụng nhầm lẫn “Tính tương tự” với “Sự điển hình” làm đại diện cho tư duy theo xác suất.

Amos Tversky and Daniel Kahneman: Nguồn vanityfair

Một thí nghiệm nổi tiếng của Kahneman và Tversky đã minh họa rõ nhất sự “khám phá” này. Các đối tượng được cho xem mô tả sau về một cô gái tên là Linda:

Linda là một người độc thân, 31 tuổi, trực tính và rất thông minh. Cô học ngành Tâm lý. Khi là sinh viên, cô nghiên cứu sâu về nạn phân biệt chủng tộc và vấn đề công bằng xã hội, cô cũng tham gia một số cuộc biểu tình chống vũ khí hạt nhân.

Sau đó, họ được đưa cho một danh sách các câu nhận định để đánh giá mối tương quan với miêu tả trên. Hai câu trong số đó là “Linda là nhân viên thu ngân trong ngân hàng” và “Linda là nhân viên thu ngân trong ngân hàng và tích cực tham gia các hoạt động bình đẳng của phụ nữ”.

Hơn 85% đối tượng tham gia cho rằng xác suất Linda vừa là nhân viên thu ngân vừa là người hoạt động nữ quyền nhiều hơn xác suất cô chỉ là nhân viên thu ngân. Nhưng câu trả lời này lại trái với sự thật cơ bản của thuyết xác suất (nguyên tắc liên kết): Xác suất một người thuộc về cả hai nhóm A và B thấp hơn hoặc bằng xác suất chỉ thuộc nhóm A. Rõ ràng, rất ít người học kỹ thuyết xác suất.

Các miêu tả về Linda khiến cô giống như một người theo thuyết bình đẳng nam nữ, nên đương nhiên những người tham gia thí nghiệm sẽ miêu tả Linda là một nhân viên thu ngân đồng thời theo thuyết bình đẳng giới – giống với đặc điểm nổi trội của cô – thay vì chỉ là nhân viên thu ngân. Thí nghiệm này được lặp lại nhiều lần với các đối tượng ít am hiểu lẫn am hiểu (bao gồm những người đã từng học thuyết xác suất nhưng không hiểu hết các đặc trưng của nó).

Kahneman và Tversky tạo ra thuật ngữ “khám phá điển hình” để miêu tả phát hiện này. Ứng dụng thuật ngữ này dẫn đến nhiều sự chủ quan khác trong định giá – chẳng hạn, như không tận dụng được xác suất tỷ lệ cơ sở. Nguyên tắc cốt yếu của xác suất (theo Luật Bayes) chỉ ra rằng khi đánh giá về xác suất cá nhân có thể thuộc một nhóm cụ thể nào đó chúng ta nên kết hợp “Sự điển hình” và tỷ lệ cơ sở (phần trăm dân số thuộc vào các nhóm khác nhau). Trong tiếng Anh thông dụng, điều này có nghĩa là nếu chúng ta thấy ai đó có vẻ là một tội phạm (trông giống như khái niệm của chúng ta về tội phạm), thì việc đánh giá khả năng anh ta phạm tội cũng đòi hỏi cần có kiến thức về tỷ lệ cơ sở (phần trăm số người thuộc nhóm này). Nhưng trong tất cả thí nghiệm, các đối tượng không tận dụng được kiến thức về tỷ lệ cơ sơ để đưa ra dự đoán. Trong những trường hợp như thế, khám phá điển hình có thể là nguyên nhân của một số sai lầm đầu tư, chẳng hạn như, theo đuổi các quỹ nóng hoặc ngoại suy quá mức từ những bằng chứng vừa có.

(Còn tiếp…)

Nguồn tham khảo: Bước đi ngẫu nhiên trên phố Wall.

BÌNH LUẬN()

Bài viết mới đăng

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM

TƯ VẤN CHỨNG KHOÁN

Tầng 21 Tòa nhà VCCI 09 Đào Duy Anh, Đống Đa, Hà Nội.

0916 766 323

dautuphatdat@gmail.com | 0916 766 323

Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Đức Hùng

Bản quyền thuộc về Đầu Tư Phát Đạt

0916 766 323